Εάν ο αμφίσημος τίτλος του άρθρου σάς τράβηξε την προσοχή και το διαβάζετε, πέτυχε τον σκοπό του. Σπεύδω ωστόσο να διευκρινίσω. Δεν εννοώ τα παιδιά να σταματήσουν τη λογοθεραπεία τους, τη στιγμή μάλιστα που οι έρευνες αναδεικνύουν τη μεγάλη διαφορά που κάνουν οι λογοθεραπευτικές παρεμβάσεις στην ποιότητα ζωής των ανθρώπων που τις έχουν ανάγκη. Εννοώ, “φτάνει πια, αυτή (αυτού του είδους) η λογοθεραπεία”!
Σε μια στροφή από την ιατροκεντρική προς την βιο-ψυχο-κοινωνική θεώρηση των διαταραχών, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) προτείνει ένα μοντέλο ταξινόμησης των διαταραχών με βάση τη λειτουργικότητα, γνωστό ως ICF (International Classification of Functioning Disability and Health). Το μοντέλο αυτό συμπληρώνει ιατροκεντικά μοντέλα ταξινόμησης όπως το ICD-11 στα οποία οι διάφορες καταστάσεις ταξινομούνται σαν διαταραχές, οντότητες που συμπεριλαμβάνουν μια λίστα συμπτωμάτων που αποκλίνουν από το “φυσιολογικό”.
Στο μοντέλο ICF, για τον προσδιορισμό της λειτουργικότητας συμπεριλαμβάνονται μεταξύ άλλων δεδομένα που αφορούν στη δραστηριότητα και συμμετοχή του παιδιού σε καταστάσεις καθημερινού βίου και δεδομένα του Περιβάλλοντος. Η έμφαση του ΠΟΥ στη λειτουργικότητα, στη δραστηριότητα και συμμετοχή και στον ρόλο του περιβάλλοντος στον προσδιορισμό της διαταραχής, αναδεικνύει τη σημαντικότητα των γονέων στη θεραπευτική διαδικασία ως φορέων αλλά και ως αποδεκτών της θεραπευτικής αλλαγής. Αναδεικνύει επίσης τον σημαντικό ρόλο παραγόντων του περιβάλλοντος, όπως οι δομές και οι υπηρεσίες καθώς και τον ρόλο των κοινωνικών στερεοτύπων και προκαταλήψεων στον καθορισμό της εμπειρίας μιας “διαταραχής” από το πρόσωπο που τη βιώνει.
Η μετάβαση από το σύμπτωμα στη λειτουργικότητα συνεπάγεται και μετάβαση από την ιατροκεντρική θεώρηση της “διαταραχής” στη βιο-ψυχο-κοινωνική θεώρηση της “διαταραχής” ως κατάστασης και όχι σαν διαταραχής. Αντίστοιχη μετάβαση γίνεται από ιατροκεντρικά σε συνεργατικά μοντέλα θεραπείας. Στο λεγόμενο “ιατροκεντρικό μοντέλο θεραπείας”, ο θεραπευτής ως ειδικός, έχοντας τις λύσεις και τις καλές πρακτικές ή εφαρμόζοντας τις λύσεις που προτείνει ο γιατρός, “κάνει αυτό που μόνο εκείνος, ως ειδικός, ξέρει” πάνω στον θεραπευόμενο “που δεν ξέρει” για να “θεραπεύσει” τα συμπτώματα. Δίνει ασκήσεις στο παιδί και οδηγίες στους γονείς για να τις ακολουθήσουν Χ φορές την ημέρα, αξιολογώντας το αποτέλεσμα στην επόμενη συνεδρία και ρυθμίζοντας ανάλογα με το αποτέλεσμα το είδος και τη δοσολογία της άσκησης. Συμβάλλει με αυτόν τον τρόπο σε μια κατάσταση εξάρτησης από τον θεραπευτή, αποδυνάμωσης και μαθημένης αβοηθησίας (learned helplessness).
Στον αντίποδα του “ιατρικού μοντέλου” και την εξασκησιακού τύπου λογοθεραπεία, βρίσκεται το “συνεργατικό μοντέλο”. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό το παιδί και οι γονείς αποτελούν φορείς της γνώσης, αξιοποιούν το περιβάλλον της θεραπείας και ενδυναμώνονται ώστε να γίνουν οι ίδιοι φορείς της αλλαγής προς τις συγκεκριμένες κατευθύνσεις που οι ίδιοι προσδοκούν. Ο λογοθεραπευτής, ως θεραπευτής και όχι ως “τεχνικός”, μπαίνει σε μια ισότιμη, ειλικρινή, προσδιορισμένη από το αίτημα και οριοθετημένη από τις τεκμηριωμένες κλινικές πρακτικές, θεραπευτική σχέση επικοινωνίας με τον θεραπευόμενο, δημιουργεί θεραπευτικές συμμαχίες, διευκολύνει τη μετάβαση προς το επιθυμητό αποτέλεσμα. Αναγνωρίζει ότι οι γονείς γνωρίζουν καλύτερα το παιδί τους από οποιονδήποτε άλλο, είναι οι “ειδικοί” στο παιδί τους. Αναγνωρίζει ότι διαθέτουν μοναδικούς πόρους που μπορούν να αξιοποιηθούν στη θεραπεία και ότι διαχειρίζονται με επιτυχία θέματα που αφορούν τη ζωή του, την ανάπτυξη και τη μάθησή του, πολύ πριν φτάσουν στον ειδικό. Δεν είναι παράξενο λοιπόν που οι έρευνες αναδεικνύουν σαν κοινούς παράγοντες πίσω από την αποτελεσματικότητα των θεραπευτικών παρεμβάσεων τη θεραπευτική συμμαχία γονιών-παιδιού-θεραπευτή και την αξιοποίηση των πόρων της οικογένειας, των δυνάμεων που παιδί και γονείς φέρουν στη θεραπεία.
Φτάνει λοιπόν, αυτή η εξασκησιακή, αποδυναμωτική λογοθεραπεία που δημιουργεί εξάρτηση από τον λογοθεραπευτή και οδηγεί σε μαθημένη αβοηθησία. Ας αναλάβουμε θεραπευτικό ρόλο χτίζοντας θεραπευτικές συμμαχίες που ενδυναμώνουν τα μέλη τους να αξιοποιήσουν το επιτυχημένο τους παρελθόν, τις δυνάμεις και την ειδημοσύνη τους, για να πετύχουν τις αλλαγές που επιθυμούν.